|
…
Người nhập cư dễ thành “tù nhân” của những giá trị mang theo từ quê
hương và bị giam cầm trong “cạm bẫy” của “thiên đường” với những giá
trị và giấc mơ Mỹ. Hoà nhập không dễ nhưng quên hẳn nguồn gốc thì cũng
không thể. Đó chính là sự “lênh đênh” trong chính tâm hồn những người
nhập cư…
Báo
cho người bạn, tôi sắp sang Mỹ làm việc dài dài, anh tròn mắt “Ở Việt
Nam, công việc tốt, nhà cửa đầy đủ, nội ngoại quây quần, không hiểu cậu
còn đi kiếm tiền làm gì. Hâm quá trời”. Trong suy nghĩ của anh, sang Mỹ
chỉ vì tờ đô la xanh đỏ. Thời phổ thông, học lịch sử Columbus thám hiểm
châu Mỹ rất thú vị, tôi quyết ra đi cho biết mùi vị xứ cao bồi tìm
vàng.
 |
| “Giấc mơ Mỹ”?. Ảnh: Hiệu Minh |
Từ
Hà Nội đầy khói bụi, còi xe ầm ĩ, không khí ẩm mốc của vùng nhiệt đới,
sau 26 giờ bay đến Washington DC, cảm giác như từ cánh đồng trưa hè
nắng gắt ở Quảng Trị bước vào một khách sạn có điều hòa mát lạnh.
Xuống
sân bay quốc tế Dulles đã thấy nước Mỹ hiện ra như trong mơ. Rừng cây
xanh mát hai bên đường, những bụi hoa rực rỡ dưới nắng vàng. Đoàn xe
hơi tưởng chừng dài như vô tận. Từ DC nhìn sang Virginia, những tòa nhà
cao tầng lộng lẫy soi bóng bên dòng sông Potomac êm đềm trong chiều tà.
Thấp thoáng những biệt thự trong rừng như cổ tích và những thảm cỏ xanh
mông mênh. Bầu trời yên ả và không khí trong lành. “Giấc mơ Mỹ” và
“thiên đường” này quả có thật, ít nhất là cảm giác của tôi lúc đó.
Như
bao người lớn tuổi khác, tôi đến đất nước này và nghĩ sẽ ở một thời
gian, học hỏi kinh nghiệm, trao dồi tiếng Anh và quay về. Gặp sếp người
Pháp, ông tủm tỉm: “Tôi tới đây sáu tháng để công tác và muốn nâng cao
trình độ tiếng Anh. Nhưng rồi sau 15 năm nay, tôi vẫn đang học…tiếng
Mỹ”. Theo ông, Hoa Kỳ là cõi thiên đường với cạm bẫy ngọt ngào, người
nhập cư bước vào, khó thoát khỏi vòng kim cô của American Dream.
Sự đa dạng của Hợp Chủng Quốc
Gặp
người đồng nghiệp Mỹ đã từng trao đổi email trước đó, anh thản nhiên
hỏi tôi “Anh từ nước nào tới đây, Thái Lan hay Trung Quốc?”. Tôi nhìn
anh ta không chớp mắt: “Cha nội này nghĩ mình từ hành tinh khác đến
chăng?” với cảm giác niềm tự hào dân tộc bị xúc phạm.
 |
| Thế hệ trẻ người Mỹ- gốc Việt. Ảnh: Hiệu Minh |
Nhưng
ở thêm vài tuần, tôi phát hiện, người Mỹ bình dân không quan tâm bạn
đến từ nước nào tới. Nếu biết từ Việt Nam, đôi người còn hỏi, hình như
ở đó còn chiến tranh. Sự vô tâm của người Mỹ về nguồn gốc của một ai đó
là hết sức bình thường. Có thể, bản thân hay dòng tộc là người nhập cư,
hoặc người Mỹ thuộc về “toàn cầu”.
Kể
từ năm 1620, khi chuyến tầu hành hương đầu tiên của người Anh cập bến
New York đến nay, ngày ngày vẫn có hàng ngàn người nhập cư. Thời gian
đầu phần lớn là người Anh, người Âu, rồi dân tứ xứ đến từ châu Phi,
châu Á, và sau gần 400 năm đã làm nên Hợp Chủng Quốc Hoa Kỳ với hơn 305
triệu dân.
Trong
dòng người đó, số người Việt ta cũng đáng kể, khoảng 1.5 triệu người
Việt. Họ sống rải rác ở ở nhiều bang trong đó có phần lớn tập trung ở
California và Texas. Khoảng 30-40 ngàn người Việt, phần đông có học vấn
cao và công việc tốt ở Virginia và Maryland, cạnh thủ đô Washington
DC.
Ở
đây, mỗi người Việt có số phận bi tráng và nỗi buồn thương không giống
ai. Thăm bất kỳ gia đình Việt nào cũng có thể nghe được một câu chuyện
và sẽ hiểu tại sao họ gắn bó với vùng đất mới.
Người nhập cư và “giấc mơ Mỹ” (American Dream)
Đến
Mỹ lần đầu tiên, bạn sẽ bị choáng ngợp bởi đất nước rộng lớn, nếp sống
văn minh công nghiệp với nền khoa học kỹ thuật tiên tiến. Từ Đông sang
Tây có bốn múi giờ khác nhau với 50 bang, riêng bang California đã có
diện tích hơn Việt Nam ta. Người nhập cư đến từ các quốc gia nghèo, bất
kể nguồn gốc nào, cao sang hay thấp kém, từ giới thượng lưu hay người
bán phở của Sài Gòn xưa, đều thừa nhận “giấc mơ Mỹ” là có thật.
Nếu
so sánh với quê nhà, từ người y tá, lái xe, công nhân xây dựng đến
những nhân viên ngân hàng hay quản lý cao cấp, thu nhập tại đây như mơ.
Với thể chế tam quyền phân lập dưới sự giám sát của quyền lực thứ tư là
báo chí, cuộc sống ở xứ sở này khá an toàn vì luật pháp thượng tôn,
lương bổng cao, chế độ bảo hiểm tốt, hưu trí đảm bảo, giáo dục miễn phí
cho học sinh phổ thông, và cả vấn đề tự do, dân chủ, quyền con người.
Nhiều
người đã nai lưng ra làm việc mong có tiền để trụ lại. Anh chủ quán
trên đường Pennsylvania kể rằng, anh đi làm ở văn phòng, từ 9 giờ sáng
đến 6 giờ chiều, đi thẳng tới quầy bar bán rượu giúp vợ bán phở kèm
pizza và 2 giờ sáng mới về đến nhà. Có vài người giúp việc theo giờ
nhưng hai vợ chồng vẫn lo từ mua hàng, nấu nướng đến rửa bát. Cuối tuần
gần như thức trắng đêm vì khách đông. Ma lực ước mơ làm giầu đã giúp họ
không cảm thấy mệt mỏi. Thật hạnh phúc khi làm ra của cải bằng chính
sức lao động và được đền đáp xứng đáng.
Chăm
chỉ, giỏi giang và chuyên nghiệp sẽ không bao giờ mất việc, cuộc sống
được đảm bảo và thậm trí trở thành giầu có. Nhà cửa xe hơi được vay trả
góp. Sau vài chục năm lao động lương thiện có thể làm chủ ngôi nhà nửa
triệu đô la. Những người mất việc làm, vô gia cư hay ăn xin hầu hết là
lười biếng, trộm cắp bị tù tội và không biết lượng sức mình trong chi
tiêu, mới ra nông nỗi đó.
Tôi
gặp một bác làm công việc hành chính ở cơ quan, ra đi từ 20 năm trước.
Tuy có bằng luật thời Sài Gòn (cũ) nhưng sang đây lúc đã xế chiều nên
bác nhận những việc lương thấp để nuôi ba đứa con. Vốn năng động, từ
hai bàn tay trắng, bác đã gây dựng một gia đình rất đàng hoàng bên
Virginia. Ba đứa con tốt nghiệp đại học, có bằng kỹ sư và bác sỹ đang
hành nghề với lương rất cao.
Bác
tâm sự “Ở Việt Nam, có lẽ tôi sẽ chỉ đủ sức cho một đứa vào đại học.
Sang đây có chế độ vay tiền cho con vào đại học nên chúng mới được bằng
cấp tiêu chuẩn quốc tế dù nhà nghèo”. Số phận đẩy bác sang một bến bờ
khác. Kỳ diệu thay, bác thực hiện giấc mơ của mình với một cái nghề hết
sức bình thường tại một nơi xa lạ. Đối với tôi, bác chính là thần tượng
thành đạt trong American Dream.
 |
| “Giấc mơ Mỹ’ hay ác mộng? Ảnh: Hiệu Minh |
Còn
biết bao những gương mặt Việt thành công khác. Có người vào Nhà Trắng
làm cố vấn hay làm ông chủ giầu có ở Silicon Valey. Phần đông người
Việt Nam vốn yêu lao động, chịu khó làm ăn đã định cư bên Mỹ yên ổn và
hòa nhập với xã hội dễ dàng.
Gía trị Mỹ – American Values
Nếu
hỏi giá trị đất nước “con Rồng cháu Tiên”, không phải ai cũng trả lời
được. Tương tự, đặt câu hỏi ”Giá trị Mỹ là gì?” rất dễ, nhưng trả lời
lại rất khó và phức tạp. Tiến sỹ Thomas Grouling (Trung tâm nghiên cứu
quốc tế, Đại học Drake) gói gọn trong mấy từ: Cá nhân, giáo dục, gia
đình và riêng tư (individualism, education, the family and privacy).
Ngoài ra, phải kể đến tự do cá nhân, tự lực cánh sinh, cần cù, cơ hội
bình đẳng, vật chất, thời gian là tiền bạc hay kể cả sự cạnh tranh
không khoan nhượng.
Đối
với người Mỹ, vai trò cá nhân tối quan trọng. Nó được thể hiện trong
cách xã hội phát triển, trong giáo dục, sinh hoạt gia đình, văn hóa và
được luật pháp hỗ trợ. Các công ty gia đình hay của cá nhân đã đóng vai
trò lớn trong nền kinh tế. “Làm ông chủ của chính mình” là một trong
những “giấc mơ Mỹ” ngọt ngào nhất.
Đến
trường, học sinh học tập một phần nhỏ trên lớp, còn lại sẽ phụ đạo tại
gia, ngoài xã hội, thông qua các buổi đi thực tế, trao đổi và phản
biện. Mỗi trường có mục tiêu đào tạo riêng, gia đình có thể tham gia
vào chương trình dạy và học cho các em. Câu nói nổi tiếng “Bạn có thể
trở thành bất kỳ ai” đã giúp cho nền giáo dục được định hướng theo
phong cách tự học, hoàn thiện bản thân để trở thành người tốt nhất có
thể, phát triển tài năng và vì thế đóng góp cho xã hội tối ưu nhất. Đất
nước không câu nệ bằng cấp miễn là phải có khả năng, nên đã tạo ra
thiên tài tin học như Bill Gates hay Steve Jobs, không tốt nghiệp đại
học, nhưng giàu có nhất nhì thế giới.
Người
ta nói gia đình là nền tảng của xã hội quả không sai. Ở Mỹ, trong gia
đình, bố mẹ được con cái tôn trọng và ngược lại, con cái có thể tranh
luận với bố mẹ một cách bình đẳng. Bố mẹ vào phòng con phải gõ cửa. Có
nhiều cung cách ứng xử “muốn nói ngoa làm cha mà nói”, nhưng người Mỹ
không chấp nhận cách sống hay quản lý áp đặt. Cha mẹ muốn khuyên con
điều gì không thể ra lệnh hay cầm roi dọa mà phải “đàm phán” khéo léo
đến khi đứa trẻ đồng ý.
Đến
chơi nhà bạn bè, bạn sẽ được đón tiếp thân mật và bảo “cứ tự nhiên như
ở nhà”. Họ tôn trọng sự lựa chọn cá nhân nên ít khi gắp thức ăn cho
khách mà chỉ giải thích, món này có thịt bò, món kia thêm rau bắp cải.
Khách nửa đêm lục tủ lạnh tìm đồ ăn hay ra hiên ngồi một mình cũng
không ai hỏi tại sao.
Tôn
trọng chốn riêng tư là một “giá trị Mỹ” khác. Nó thể hiện từ trong cách
bố trí các phòng trong ngôi nhà đến quan hệ gia đình, bạn bè và xã hội.
Khu nhà ở thường được thiết kế trong môi trường cây xanh và tĩnh lặng
tuyệt diệu, xe cộ ít chạy qua. Ngồi trong nhà liên lạc internet với thế
giới cả ngày không bị ai quấy hay làm ồn.
 |
| Thế hệ “Công dân toàn cầu”. Ảnh: Vũ Duy Mẫn |
Câu
chào đơn giản “Hello” không kèm theo những câu hỏi như ở Việt Nam ta dễ
làm khách ú ớ kiểu: “Bác năm nay bao nhiêu, lương có khá không, chị nhà
đi làm chưa?”. Một số người Mỹ không có gia đình, thường nuôi súc vật
như chó, mèo, nên không thích ai hỏi về con cái hay bạn đời. Gặp dân
“bóng”, lời chào “Hi” vô thưởng vô phạt sẽ tránh phải chọn cách chào
“chị” hay “anh”.
Ở
nước Mỹ, cái “tôi” trong mỗi con người chính là động lực của thành
công. Người Mỹ luôn lạc quan vào ngày mai và tin rằng mọi việc sẽ ổn.
Cách nhìn luôn hướng tới tương lai đã giúp xã hội tiến bộ trong khoa
học, y tế và công nghệ mà các quốc gia khác đôi lúc chỉ nằm mơ.
Người
đến Mỹ và mang theo văn hóa riêng vẫn được chào đón vì họ tôn trọng bản
ngã con người, “bạn là bạn, tôi là tôi và cả hai làm nên chúng ta”. Bạn
có thể giúp văn hóa của họ thêm phong phú, giống như người Mỹ cũng tìm
cách gây ảnh hưởng với bạn. Họ coi việc giúp đỡ người khác là đạo đức
và trách nhiệm.
Khu
chợ Eden hay Bolsa của người Việt, phố Tầu của người Hoa, chùa chiền
của đạo Phật hay thánh đường Hồi giáo được tôn trọng như những siêu thị
Mỹ hay nhà thờ Thiên Chúa giáo. Sự đa dạng về dân tộc, văn hóa, phong
tục và những bản ngã riêng của từng người đã góp phần phong phú thêm
cho American Values.
“Mắc bẫy” trên “thiên đường”
Người
bạn xứ Bangladesh cho tôi xem câu chuyện “Mắc bẫy trên thiên đường”
(cùng tên một bộ phim Mỹ), viết về số phận những người nhập cư đến từ
chính tổ quốc anh. Bài báo mô tả một người nhập cư lớn tuổi bị một nỗi
giằng xé trong lòng “tấm thân phiêu bạt xứ người nhưng hồn ở quê nhà”.
Có
lẽ câu chuyện trên đúng với bất kỳ người bỏ quê hương xứ sở ra đi khi
đã trưởng thành, nơi chôn rau cắt rốn đã ăn sâu vào trái tim. Đó chính
là cuộc đấu tranh trong lòng khi màn đêm buông xuống như người Việt ở
Cali nhớ sông Hương êm đềm xứ Huế, hay bến Bạch Đằng nhộn nhịp ở Sài
Gòn.
Vừa
muốn ở lại để con cái được học hành trong hệ thống giáo dục thuộc loại
tiên tiến nhất thế giới, kiếm thêm tiền, hưởng môi trường tự do của xứ
sở mà bản ngã con người được tôn trọng lại vừa muốn đứa con vẫn là
người Việt Nam, nói hai thứ tiếng. Mong con như Mỹ nhưng lại muốn chúng
biết khoanh tay chào, ăn cơm biết mời, gọi “dạ” bảo “vâng”.
Cách
giáo dục và văn hóa phương Tây thường nuốt chửng thế hệ tương lai của
những người nhập cư. Hầu hết, lớn lên thế hệ trẻ sẽ không biết nơi bố
mẹ sinh ra ở đâu, thậm chí xem tivi, báo chí thấy cách đối xử bất công,
chúng sẵn sàng ra đường biểu tình và mang “giá trị Mỹ” áp đặt vào chính
tổ quốc của cha ông. Trong gia đình kiều dân hay có những cuộc tranh
luận nảy lửa, xung đột văn hóa và những giá trị truyền thống mà phần
thắng thuộc về thế hệ đã sinh ra trên đất Mỹ.
Thế
hệ trẻ ấy lớn lên cùng ba má về thăm Sài Gòn với tiếng Việt lõm bõm.
Thấy chó chạy rông định ôm mà không biết có thể bị cắn. Tuy nhiên, các
cháu có một nền văn hóa “công dân toàn cầu”. Thuyết phục họ về cội
nguồn với tình yêu quê hương thì đó lại trở thành kho báu mà người Mỹ
tặng “không” cho đất nước.
Bố
mẹ xứ Á châu thường không thích con gái yêu người da mầu. Tuy nhiên, cô
gái lại được giáo dục “phân biệt chủng tộc là điều cấm kỵ” nên vẫn ôm
anh da đen hay Mễ Tây Cơ. Phụ huynh đành ngậm ngùi: “Kệ cha chúng mày”.
Người
nhập cư dễ thành “tù nhân” của những giá trị mang theo từ quê hương và
bị giam trong “cạm bẫy” của thiên đường với những giá trị và “giấc mơ
Mỹ”. Hòa nhập không dễ mà quên hẳn nguồn gốc thì cũng không thể. Đó
chính là sự “lênh đênh” trong chính tâm hồn những người nhập cư.
Rất
nhiều người sau khi đã có việc làm và thu nhập ổn định, bắt đầu quen
với cách sống của người bản xứ. Họ mua nhà, sắm xe rồi các tiện nghi,
kéo theo trả lãi ngân hàng trong thời gian 20-30 năm, cuối cùng chính
họ không thể ra khỏi vòng quay cuồng đó. Sợ mất số tiền đã đầu tư nên
họ phải cố giữ lấy việc làm, kiếm thêm và cuối cùng kết thúc trong cái
“bẫy bằng vàng” của đồng đô la.
Con
cái và tương lai của chúng cũng là nguyên nhân khác dẫn đến bố mẹ bị
“giam cầm” ở chốn này. Định cho con học một hai năm rồi về nước, nhưng
họ cũng nhận ra nền giáo dục ở đây là niềm mơ ước của bao người ở quê
nhà, nên thời gian trôi đi, những đứa trẻ lớn lên và chuyện trở về quê
cũng mờ theo. Anh bạn tôi gọi đùa chúng là “quản giáo” của cha mẹ ở
“thiên đường”.
Hàng
năm, bốn năm triệu người Việt tha hương gửi hàng chục tỷ đô la giúp
thân nhân trong nước. Nếu biết rằng, kiếm được đồng tiền ở nước ngoài,
tiết kiệm gửi về, tốn không ít mồ hôi và nước mắt, sẽ đánh giá được hết
tấm lòng của họ với quê hương. Và cũng nên hiểu thêm nỗi giằng xé trong
tâm can mỗi người nơi viễn xứ.
Ai
đó mong đến Mỹ để hưởng thụ mà không phải làm gì, nên chuẩn bị túi ngủ
để tham gia đám vô gia cư. Định hối lộ hay phong bì cho nhanh việc sẽ
kết thúc trong trại giam. Không phải người nhập cư nào cũng may mắn tìm
được “giấc mơ Mỹ”. Đất nước này khắc nghiệt nhưng cơ hội cũng rất công
bằng cho tất cả mọi người.
Nếu
không có tài hay chút may mắn có thể thành người sống chui lủi, làm
những công việc rẻ mạt để một ngày kia bị trục xuất. Người chủ thuê trả
công thấp vì dân nhập cư thân phận, ngôn ngữ yếu, lại không nắm được
luật pháp, dễ bị tư bản cá mập nuốt chửng. Người ta nói, luật pháp Mỹ
rất công minh khi có nhiều tiền thuê luật sư hoặc biết…luật. Nếu
không, sống ở nơi luật rừng tốt hơn.
 |
| Virginia bên sông Potomac êm đềm. Ảnh: Hiệu Minh |
Nhớ
ngày nào mới đến, đứng trên nóc Trung tâm Kennedy ngắm DC lúc chiều
buông, tôi chợt nhớ quê đến nao lòng, khi nhìn mặt trời lặn phía Tây xa
xa và thầm hứa sẽ quay về. Năm năm đã qua, tôi lờ mờ hiểu chính mình
cũng đang vùng vẫy trong cái “bẫy vô hình” ở chốn này. Sợ nhất một ngày
kia, cậu con trai tôi cũng sẽ hỏi đồng hương Việt: “Quí ông là người
Lào hay Nhật”.
Mỗi
lần gọi điện về quê, câu hỏi nghẹn ngào đầu tiên của mẹ tôi: “Bao giờ
đưa các cháu về thăm nhà” hoặc: “Con cứ về, ở nhà cơm cháo có nhau hơn
là giầu sang nơi đất khách. Mẹ thương nhớ các cháu lắm”. Biết mẹ già
không còn nhiều thời gian trên trái đất này, nhưng vì con cái, công
việc và vài thứ cám dỗ nơi đây nên tôi lấn cấn nỗi lòng “kẻ ở người đi”
khi hứa liều: “Con sẽ về”.
Mỗi
ngày có hàng triệu người muốn đến nước Mỹ như tôi đã ước mơ thuở nào.
Ít ai tới “thiên đường” lại bỏ đi. Tuy thế, khi tới sân bay Dulles, để
ý phía cửa xuất cảnh cũng thấy khá đông người. Với một số người, giấc
mơ sang Mỹ tìm vàng đôi khi thành ác mộng. Với số khác, không muốn làm
“tù nhân” nơi đây, nên họ quay về trần gian nơi cố hương để xây thiên
đường cho chính mình.
Washington DC, 11-2008.
|
